Thom de Graaf: optimist tegen beter weten in

Aan vertrouwen ontbreekt het hem niet. "D66 maakt het verschil als het er op aan komt. "Thomas Carolus (Thom) de Graaf (44), de D66-lijsttrekker die schijnbaar zonder zorgen de komende verkiezingen ingaat. "D66 behoort niet tot het rijk van de stervende olifanten."

Maar na zeven jaar deelname aan Paars voorspellen de peilingen weinig goeds. Van de in 1998 behaalde 14 zetels blijft misschien de helft over. Toch denkt De Graaf geen moment aan een eventuele opheffing van zijn partij. "Niet nodig, want D66 heeft in 35 jaar zijn bestaansrecht bewezen. We hebben behoorlijk wat bereikt en moeten oppassen niet te bescheiden te zijn", zei De Graaf eerder dit jaar in NRC Handelsblad. Zo heeft zijn partij aan de basis gestaan van de verruiming van de winkeltijdenwet, het homohuwelijk, de wet Arbeid en Zorg en de nieuwe euthanasiewetgeving.

Krullenjongen
De positie van Thom de Graaf, getrouwd en vader van twee kinderen, als eerste man van D66 is onomstreden. Ondanks de negatieve peilingen zijn de verwachtingen die D66 heeft van De Graaf al sinds zijn Kamerlidmaatschap hoog gespannen. Het partijblad beschrijft hem en het andere veelbelovende talent van de partij, Roger van Boxtel, in 1998 als de 'jonge tijgers, de krullenjongens'. 'Jonge tijgers' was een predikaat van landbouwminister en D66-er van het eerste uur Laurens-Jan Brinkhorst. Dat van die 'krullenjongens' was een vondst van Els Borst.

De Graaf studeert rechten aan de Katholieke Universiteit in Nijmegen. Zijn hoogleraar Staatsrecht in die tijd, professor Kortmann, vraagt zich later af of D66 wel de goede partij is voor zijn oud-leerling. ''Zolang ik me kan herinneren, was hij daar lid van, maar ik zei wel eens: Jongen, je bent van de verkeerde partij, zo bereik je nooit wat je wilt bereiken. Thom wilde burgemeester worden, dat was zijn ideaal. Net als zijn vader, een vooraanstaande KVP-er die burgemeester was van Nijmegen. Ik vermoed dat Thom zich aansloot bij D66 om zich een beetje af te zetten tegen papa. Toch heb ik hem qua karakter altijd een echte KVP-er gevonden'', aldus Kortmann.

Na zijn studie komt De Graaf op Binnenlandse Zaken bij Openbare Orde en Veiligheid. In 1989 wordt hij hoofd Politiebeleid en Juridische Zaken, drie jaar later plaatsvervangend directeur Politie. In 1994 komt hij in de Tweede Kamer. Zijn partij D66 schuift hem naar voren voor het voorzitterschap van de IRT-enquête, maar door zijn gebrek aan parlementaire ervaring en vanwege zijn vorige baan op het ministerie van Binnenlandse Zaken krijgt hij niet de steun van VVD, PvdA en CDA. Hij wordt vice-voorzitter onder Maarten van Traa. Fractievoorzitter wordt hij in 1997, na Gerrit-Jan Wolffensperger. In november 2001 kiest het D66-congres hem als lijsttrekker, hij volgt daarmee zijn voorgangster Els Borst op.

Stokpaardje
D66 heeft het als kleinste coalitiepartner verschillende malen zwaar te verduren. De 'Nacht van Wiegel' wordt voor de partij een regelrechte martelgang. Het weifelende gedrag van De Graaf draagt niet bij aan het imago van D66. De kans op nieuwe verkiezingen, waardoor de partij Paars II voortijdig kan ontvluchten en wellicht herboren terug kan komen, blijkt al snel vervlogen. En van het eens zo belangrijke stokpaardje van D66, het landelijke referendum, blijft na de 'Nacht van Wiegel' niet veel over.

Felle kritiek krijgt Thom de Graaf als hij zich waagt aan het laatste taboe in de politiek: de modernisering van de monarchie. De toenmalige CDA-leider Jaap de Hoop Scheffer noemt zijn plannen "goedkoop en populistisch". De D66-leider wil de politieke macht van de koningin fors inperken. Zo zou de koningin geen lid meer van de regering moeten zijn, geen voorzitter van de Raad van State, geen rol meer mogen spelen in kabinetsformaties en het aantal leden van het Koninklijk Huis zou moeten worden beperkt.

De Graaf wil de monarchie wel behouden en zegt geen republikein te zijn. Willem-Alexander laat naar aanleiding van de discussie rond de monarchie weten niets te zien in louter en alleen een ceremoniële functie. Sommigen zien in De Graafs plan voor de modernisering van de monarchie een verkapte poging een ander kroonjuweel, dat van de gekozen kabinetsformateur, te verzilveren.

Islamofobie
Als een van de eersten trekt De Graaf fel van leer als het gaat om het voorspelde succes van Leefbaar Nederland en haar lijsttrekker Pim Fortuyn. Volgens De Graaf heeft Fortuyn met zijn islamofobie en generalisaties de spanningen in de maatschappij, vooral na 11 september, op een bedenkelijke manier aangejaagd en versterkt. "Wordt Nederland leefbaarder met een eerste kabinet-Fortuyn? Wellicht voor sommigen. Fortuyn kan voor de Nederlandse politiek op sommige terreinen interessant zijn, maar voor een leefbare samenleving is zijn komst ronduit bedenkelijk", aldus De Graaf in een ingezonden brief aan De Volkskrant. En: "Hij exploiteert op een goedkope manier de angst.''

Maar veel haalt het voor D66 niet uit. De peilingen blijven voor D66 bedroevend slecht. De Democraten blijken niet in staat het succes van Paars naar zich toe te trekken. En dat moet voor de partij die Paars zo ongeveer verwekt heeft, erg zuur zijn.